แบบฝึกหัดออนไลน์: การปกป้องและเคารพสิทธิ์ในผลงาน

สรุปความรู้ก่อนทำแบบฝึกหัด

1 วิธีปกป้องสิทธิ์ในผลงานตนเอง

ใส่ลายน้ำหรือสัญลักษณ์แสดงความเป็นเจ้าของ: เช่น เครื่องหมายลิขสิทธิ์ © ตามด้วยชื่อและปีที่สร้างสรรค์
บันทึกหลักฐานขั้นตอนทำงาน: เก็บไฟล์ร่าง (Draft) วันเวลาที่สร้าง หรือประวัติการแก้ไข เพื่อใช้ยืนยันกรณีเกิดข้อพิพาท
จดทะเบียนรับรองสิทธิ์: ยื่นจดลิขสิทธิ์ สิทธิบัตร หรือเครื่องหมายการค้ากับกรมทรัพย์สินทางปัญญาเพื่อให้มีกฎหมายคุ้มครองอย่างเป็นทางการ
กำหนดเงื่อนไขการนำไปใช้: ระบุให้ชัดเจนว่าอนุญาตให้ใช้รูปแบบใด เช่น สัญญาอนุญาต Creative Commons (CC)

2 วิธีเคารพสิทธิ์ในผลงานผู้อื่น

ให้เกียรติและอ้างอิงแหล่งที่มา: ระบุชื่อผู้สร้างสรรค์และลิงก์ไปยังผลงานต้นฉบับเสมอเมื่อนำมาใช้ประกอบการนำเสนอหรือการศึกษา
ขออนุญาตก่อนนำไปใช้เพื่อการค้า: หากผลงานไม่ได้ระบุว่าให้ใช้ฟรี ต้องติดต่อเจ้าของสิทธิ์เพื่อซื้อหรือขออนุญาตเป็นลายลักษณ์อักษร
ไม่ดัดแปลงหรือแอบอ้าง: ห้ามนำผลงานของคนอื่นมาสวมสิทธิ์ว่าเป็นของตนเอง หรือดัดแปลงจนสร้างความเสียหายแก่ผู้สร้างสรรค์เดิม
เลือกใช้แหล่งภาพ/ข้อมูลที่ถูกลิขสิทธิ์: เช่น เว็บภาพฟรีภายใต้ข้อตกลง Creative Commons (Unsplash, Pixabay)

แบบทดสอบวัดความเข้าใจ (15 ข้อ)

โปรดเลือกคำตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงข้อเดียว

ข้อที่ 1. การใส่เครื่องหมาย © ตามด้วยชื่อผู้สร้างสรรค์และปี ค.ศ. บนภาพวาดของตนเอง มีวัตถุประสงค์เพื่ออะไรเป็นหลัก?

ก. เพื่อทำให้ผลงานดูสวยงามและน่าดึงดูดใจมากขึ้น ข. เพื่อส่งสัญญาณเตือนอย่างเป็นทางการว่าผลงานนี้มีเจ้าของลิขสิทธิ์ ค. เพื่อให้สามารถนำผลงานของผู้อื่นมาใช้งานได้โดยไม่ผิดกฎหมาย ง. เพื่อให้ระบบค้นหาบนอินเทอร์เน็ตมองเห็นผลงานได้ดีขึ้น

ข้อที่ 2. วิธีใดเป็นแนวปฏิบัติที่ปลอดภัยและเป็นรูปธรรมที่สุดในการเก็บ "หลักฐานแสดงสิทธิ์" ระหว่างการทำงานสร้างสรรค์?

ก. ลบภาพขั้นตอนการวาดทิ้งให้หมดเพื่อเก็บเฉพาะรูปภาพสมบูรณ์ ข. โพสต์ผลงานลงอินเทอร์เน็ตโดยไม่ใส่ชื่อตัวเองและไม่ตั้งรหัสผ่าน ค. บันทึกรูปภาพร่าง (Sketch) และประวัติการแก้ไขไฟล์ (Version History) ไว้เป็นระยะ ง. อัปโหลดไฟล์งานทับลงบนคลาวด์โดยเปลี่ยนชื่อคนสร้างสรรค์ให้เป็นชื่อผู้อื่น

ข้อที่ 3. แดงกำลังทำรายงานเพื่อส่งครู และจำเป็นต้องนำข้อความและภาพวาดประกอบบางส่วนจากเว็บไซต์หนึ่งมาใช้ แดงควรทำอย่างไรจึงจะถือเป็นการ "เคารพสิทธิ์" ของผู้อื่นอย่างเหมาะสมที่สุด?

ก. คัดลอกและแอบอ้างว่าตนเองเป็นผู้เขียนเพื่อสร้างความน่าเชื่อถือให้รายงาน ข. นำมาจัดรูปแบบใหม่พร้อมเขียนชื่อผู้แต่ง แหล่งที่มา และลิงก์ไปยังต้นฉบับอย่างเป็นระเบียบ ค. ไม่ระบุแหล่งที่มา แต่แชร์ข้อมูลรายงานนี้ลงบนกลุ่มเฟซบุ๊กสาธารณะแทน ง. ครอปโลโก้หรือลายน้ำของรูปภาพต้นฉบับออกเพื่อประหยัดพื้นที่กระดาษ

ข้อที่ 4. หากส้มพบว่ามีผู้อื่นนำวิดีโอคลิปท่องเที่ยวที่ส้มถ่ายทำด้วยตนเอง ไปโพสต์ลงในช่อง YouTube ของเขาโดยไม่ได้รับอนุญาต ส้มควรดำเนินการอย่างไรเป็นลำดับแรก?

ก. ทำใจปล่อยผ่านเพราะคิดว่าการแบ่งปันความรู้ไม่ต้องรับคำชม ข. เข้าไปเขียนด่าทอด้วยถ้อยคำหยาบคายใต้โพสต์นั้นเพื่อกดดันให้เขาลบรูป ค. รวบรวมหลักฐานและส่งข้อความแจ้งเตือนผู้ละเมิดให้ลบ/หรือยื่นรายงานแจ้งละเมิดลิขสิทธิ์ต่อแพลตฟอร์ม ง. นำผลงานศิลปะของคู่กรณีมาโพสต์แจกต่อเป็นการแก้แค้น

ข้อที่ 5. ภาพถ่ายใดต่อไปนี้ที่นักเรียนสามารถนำมาปรับแต่งและตกแต่งเว็บไซต์ของตนเองโดยไม่ต้องขออนุญาตเป็นกรณีพิเศษ?

ก. ภาพวาดการ์ตูนเรื่องดังจากเพจเฟซบุ๊กที่คนส่วนใหญ่คุ้นตา ข. ภาพจากอินเทอร์เน็ตที่ระบุสัญญาอนุญาตประเภท Creative Commons CC BY (สามารถแก้ไขได้และอ้างอิงแหล่งที่มา) ค. ภาพถ่ายส่วนตัวของเพื่อนร่วมห้องที่ดึงมาจากอินสตาแกรมโดยไม่บอกล่วงหน้า ง. ภาพนิ่งจากผลงานภาพยนตร์ต่างประเทศที่เพิ่งจะฉายในโรงภาพยนตร์

ข้อที่ 6. สัญญาอนุญาต Creative Commons แบบสัญลักษณ์ "CC BY-NC-ND" มีข้อห้ามสำคัญในเรื่องใดบ้าง?

ก. ห้ามนำไปใช้งานทุกกรณี ต้องติดต่อซื้อสิทธิ์เท่านั้น ข. ห้ามใช้เพื่อการค้า (Non-Commercial) และห้ามดัดแปลงแก้ไข (No-Derivatives) ค. อนุญาตให้ใช้เชิงพาณิชย์ได้ แต่ห้ามระบุแหล่งที่มาของผู้เขียน ง. ต้องแชร์ผลงานที่ดัดแปลงใหม่โดยใช้สัญญาประเภทเดียวกันเท่านั้น

ข้อที่ 7. การเขียนแฟนฟิคชัน (Fan Fiction) โดยนำตัวละครที่มีลิขสิทธิ์ของผู้อื่นมาแต่งเรื่องราวต่อยอด แล้วเปิดรับเงินโดเนทหรือจำหน่ายเป็นรูปเล่มเชิงพาณิชย์ มีความเสี่ยงอย่างไร?

ก. ไม่มีผลเสียใด ๆ เพราะถือเป็นการช่วยประชาสัมพันธ์งานต้นฉบับฟรี ข. เสี่ยงต่อการละเมิดลิขสิทธิ์ เนื่องจากนำสิทธิ์ในตัวละครไปหาผลประโยชน์ทางการค้าโดยไม่ได้รับอนุญาต ค. ผิดกฎหมายเฉพาะในกรณีที่เนื้อหาแฟนฟิคชั่นนั้นสั้นกว่า 10 หน้ากระดาษ ง. เป็นสิทธิ์อันชอบธรรมตามแนวทางสากลที่กระทำได้ทันทีโดยไม่ต้องขออนุญาต

ข้อที่ 8. การใช้ฟังก์ชัน "กดปุ่มแชร์ (Share)" บนสื่อสังคมออนไลน์ เช่น Facebook เพื่อแชร์ภาพหรือข้อความของผู้อื่นไปยังหน้าโปรไฟล์ของตนเอง ถือเป็นการละเมิดลิขสิทธิ์หรือไม่?

ก. เป็นการละเมิดลิขสิทธิ์ เพราะเราไม่ได้เป็นคนวาดหรือถ่ายรูปนั้นเอง ข. ไม่เป็นการละเมิด เนื่องจากเป็นการใช้งานผ่านฟังก์ชันมาตรฐานของแพลตฟอร์มซึ่งมีการระบุผู้แต่งต้นทางอยู่แล้ว ค. เป็นการละเมิด แต่จะได้รับการยกเว้นโทษหากผู้แชร์มียอดผู้ติดตามต่ำกว่า 100 คน ง. ไม่เป็นไร หากเราทำการบันทึกภาพลงเครื่องแล้วอัปโหลดใหม่เองโดยระบุว่าแชร์มา

ข้อที่ 9. การเขียนอ้างอิงว่า "เครดิตภาพ: อินเทอร์เน็ต" หรือ "ขอบคุณภาพจาก Google" ในผลงานสาธารณะ ถือเป็นการเคารพสิทธิ์และอ้างอิงแหล่งที่มาที่ถูกต้องหรือไม่?

ก. ถูกต้องและเพียงพอแล้ว เพราะใคร ๆ ก็สามารถค้นหาเจอบนอินเทอร์เน็ตได้ ข. ไม่ถูกต้อง เนื่องจาก Google หรืออินเทอร์เน็ตไม่ใช่ผู้สร้างสรรค์ผลงาน ควรระบุชื่อผู้สร้างและลิงก์ของเว็บไซต์ต้นฉบับจริง ค. ถูกต้องเฉพาะในกรณีที่ภาพนั้นเป็นภาพบุคคลที่ไม่มีชื่อเสียง ง. ถูกต้องหากเราแนบลิงก์สั้นของภาพที่ค้นหามาจาก Google Search ลงไปด้วย

ข้อที่ 10. "ลิขสิทธิ์" (Copyright) ตามกฎหมาย จะให้ความคุ้มครองผลงานประเภทใดต่อไปนี้?

ก. ความคิดจินตนาการแปลกใหม่ที่ยังไม่ได้บันทึกหรือเขียนออกมา ข. วิธีการจัดระเบียบสูตรอาหารดั้งเดิมของชาวบ้าน ค. งานสร้างสรรค์ที่ถูกถ่ายทอดออกมาเป็นรูปธรรมแล้ว เช่น วรรณกรรม ภาพวาด ดนตรีกรรม โปรแกรมคอมพิวเตอร์ ง. ทฤษฎีทางคณิตศาสตร์และสูตรคำนวณทางวิทยาศาสตร์ทั่วไป

ข้อที่ 11. สิทธิ์ในความเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ผลงานสร้างสรรค์ จะเกิดขึ้นกับผู้สร้างสรรค์เมื่อใด?

ก. เกิดขึ้นทันทีที่สร้างสรรค์ผลงานเสร็จสิ้น โดยไม่ต้องไปขึ้นทะเบียนหรือแจ้งขอกับหน่วยงานใด ๆ ข. เกิดขึ้นหลังจากได้รับใบรับรองจากกรมทรัพย์สินทางปัญญาเรียบร้อยแล้วเท่านั้น ค. เกิดขึ้นเมื่อมีผู้เข้าชมหรือเข้ามาแสดงความคิดเห็นต่อผลงานนั้นครบ 1,000 ครั้งขึ้นไป ง. เกิดขึ้นเมื่อผ่านไปแล้ว 1 ปีนับตั้งแต่เผยแพร่ภาพออกสู่สาธารณะ

ข้อที่ 12. การนำบทเพลงที่มีลิขสิทธิ์มาตัดต่อเป็นดนตรีประกอบคลิปวิดีโอสั้นเพื่อ "รีวิวขายสินค้าออนไลน์" ความยาวเพียง 10 วินาที ถือเป็น Fair Use (การใช้งานที่เป็นธรรม) หรือไม่?

ก. เป็น Fair Use เพราะความยาวไม่ถึง 30 วินาทีตามหลักปฏิบัติออนไลน์ ข. ไม่เป็น Fair Use เนื่องจากเป็นการใช้เพื่อประโยชน์ทางการค้า (Commercial) และไม่ได้ขออนุญาตจากเจ้าของเพลง ค. เป็น Fair Use หากในคำบรรยายใต้โพสต์มีการพิมพ์ระบุชื่อนักร้องไว้ชัดเจน ง. เป็น Fair Use เพราะแพลตฟอร์มจะจ่ายค่าโฆษณาให้ผู้สร้างสรรค์เพลงโดยตรงอยู่แล้ว

ข้อที่ 13. ข้อใดเป็นแนวปฏิบัติที่ถูกต้องในการใช้งานตัวอักษรหรือ "ฟอนต์" (Font) สำหรับการทำป้ายไวนิลหน้าร้านค้าของตนเอง?

ก. ดาวน์โหลดฟอนต์ใดก็ได้จากเว็บไซต์แจกฟรีมาติดตั้งและนำไปใช้งานได้ทันทีโดยไม่ต้องตรวจสอบสัญญา ข. ตรวจสอบเงื่อนไขการใช้งาน (License) ของฟอนต์ว่าอนุญาตให้ใช้เชิงพาณิชย์ (Commercial Use) หรือไม่ หรือเลือกซื้อไลเซนส์ให้ถูกต้อง ค. แคปเจอร์หน้าจอตัวอักษรจากอินเทอร์เน็ตมาแปะลงป้ายเพื่อเลี่ยงการติดตั้งฟอนต์ ง. ใช้ฟอนต์ที่คัดลอกมาจากบริษัทเอกชนรายใหญ่เนื่องจากเป็นสิทธิ์เพื่อการใช้งานทั่วไป

ข้อที่ 14. ซอร์สโค้ดซอฟต์แวร์ที่ถูกเผยแพร่ภายใต้ใบอนุญาตเปิดเผยรหัสแหล่งที่มาแบบ "MIT License" หมายความว่าอย่างไรสำหรับนักพัฒนาคนอื่น?

ก. เป็นงานลิขสิทธิ์ปิด ห้ามดาวน์โหลดหรือนำไปใช้ก่อนได้รับอนุญาตเป็นลายลักษณ์อักษร ข. อนุญาตให้นำไปใช้ ดัดแปลง แจกจ่าย และใช้เชิงพาณิชย์ได้ฟรี แต่ต้องระบุข้อความประกาศลิขสิทธิ์ต้นฉบับไว้ด้วย ค. อนุญาตให้ใช้เพื่อการศึกษาเท่านั้น หากนำไปทำกำไรต้องหักรายได้ 50% คืนให้ผู้พัฒนาคนแรก ง. เป็นโค้ดที่ไม่คุ้มครองลิขสิทธิ์ใดๆ ทั้งสิ้น ใครจะสวมชื่อเป็นคนพัฒนาคนแรกก็ได้

ข้อที่ 15. หากคุณแต่งเพลงขึ้นมาใหม่และนำไปอัปโหลดบนโซเชียลมีเดีย วิธีใดช่วย "ปกป้องสิทธิ์" และสแกนหาผู้นำผลงานเสียงไปใช้โดยไม่ได้รับอนุญาตในแพลตฟอร์มดิจิทัลขนาดใหญ่ได้มีประสิทธิภาพที่สุด?

ก. การส่งข้อมูลเพลงเข้าระบบฐานข้อมูลลายนิ้วมือดิจิทัล (Digital Fingerprint/Content ID) ผ่านทางค่ายจัดจำหน่ายเพลง ข. การเขียนข้อความประกาศคำรามใต้คลิปว่า "ห้ามคัดลอกเพลงเด็ดขาด" ค. การบันทึกวิดีโออธิบายขั้นตอนการอัดเสียงลงบนคลาวด์ส่วนตัวโดยไม่แชร์ลิงก์ ง. การลบร่องรอยไฟล์เสียงต้นฉบับทิ้งไปเพื่อไม่ให้ใครสามารถดาวน์โหลดหรือแกะเสียงไปใช้ต่อได้

สถานการณ์จำลองสำหรับการวิเคราะห์

สถานการณ์:

"นัท" ถ่ายรูปพระอาทิตย์ตกดินที่มีความโดดเด่นและเป็นธรรมชาติมากที่ริมทะเล และโพสต์ลงโซเชียลมีเดียส่วนตัว ต่อมานัทสังเกตเห็นว่า "เพจร้านกาแฟแห่งหนึ่ง" ในละแวกนั้นได้ดาวน์โหลดรูปภาพของตนเองไปใช้ประกอบภาพโฆษณาร้าน โดยตัดลายน้ำชื่อนัทด้านล่างรูปภาพออกไป และไม่ได้ให้เครดิตใด ๆ แก่นัทเลย

หากคุณเจอกรณีศึกษาแบบนัท คุณควรเสนอคำแนะนำอย่างไรเพื่อให้ทั้งปกป้องสิทธิ์ของนัทเอง และทำให้ทางร้านเข้าใจเรื่องการเคารพสิทธิ์?